Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ne taraf ülkelerin her yıl düzenlediği küresel iklim zirvelerine COP (Conference of theParties) deniliyor. Bu zirvelerin 31'incisi, COP-31, bu yıl Antalya'da düzenleniyor.
İlk COP, 1995 yılında Berlin'de, dönemin Almanya Çevre Bakanı Angela Merkel'in başkanlığında toplandı. 1992 Rio Zirvesi'nde kabul edilen “İklim Sözleşmesi”yle başlayan süreç, otuz yılı aşkın bir süredir devam ediyor. Akla gelen ilk soru şudur; bu 31 zirve neden sonuç vermedi?
Otuz birinci kez toplanan bu ülkeler neyi çözmeye çalışıyor? İklim krizini mi, yoksa iklim krizini doğuran dünya düzeninin sonuçlarını mı? Bence asıl mesele burada başlıyor.
A. Bu COP, Birleşmiş Milletlerin COP'udur
Demek ki neymiş? Bu COP, Birleşmiş Milletlerin COP'uymuş! Dünyada barışı ve güvenliği korumak için kurulmuş Birleşmiş Milletler, savaşları önlemekte ve güçlü devletleri uluslararası hukuka uymaya zorlamakta yeterli olamamıştır. Şimdi aynı Birleşmiş Milletler çatısı altında insanlığın karşılaştığı iklim krizine çözüm aranıyor. Elbette iklim meselesi önemlidir. İnsanlık, enerji üretirken ve kullanırken atmosferi sera gazlarıyla doldurmuş; toprağı, suyu ve havayı kirletmiş, doğal dengeleri bozmuştur.
Fakat burada bir çelişki yok mudur?
Dünyanın savaşlarını önleyemeyen Birleşmiş Milletler, savaşların da tahrip ettiği doğayı nasıl koruyacaktır? Üstelik iklim krizini doğuran üretim, tüketim ve enerji düzeninin sahipleri devletlerle, bu krizin çözümünü öneren devletler; aynı devletlerdir.
O halde soruyu değiştirmeliyiz: İklimi kurtarmak için Birleşmiş Milletleri görevlendirenler, iklimi bozan düzeni yani kendilerini değiştirmeye hazır mıdır?
B. Diyalektik emperyalizm ve tıkanmış dünya
Kestirmeden gidelim. Bugünkü bozuk ve tıkanmış dünya düzeni, bizim diyalektik emperyalizm olarak tanımladığımız tarihsel sürecin ürünüdür. Yüzyıllar önce sömürgecilikle başlayan, sanayileşme ve sermaye birikimiyle büyüyen bu medeniyet; dünyayı karşıtlık, rekabet, çatışma ve eşitsizlik içinde biçimlendirmiştir.
Bu medeniyetin temelinde sömürenler ve sömürülenler karşıtlığı vardır. Üretim araçları, enerji kaynakları, finansman ve teknoloji üzerindeki mülkiyet ilişkileri bu karşıtlığı sürekli yeniden üretmektedir.
İki dünya savaşının ardından kurulan Birleşmiş Milletlerin Güvenlik Konseyi'nde beş ülkeye veto yetkisi verilmesi de dünya yönetimindeki güç eşitsizliğinin kurumsal ifadesidir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında sömürgecilik biçim değiştirmiş; ekonomik bağımlılıklar, finansal ilişkiler ve enerji tekelleri üzerinden sürdürülmüştür.
Şimdi bu düzen kendi ürettiği iklim kriziyle karşı karşıyadır. Ancak iklim krizi yalnızca bir enerji sorunu değildir. İklim krizi, sınır tanımayan bir krizdir. Enerji bağımlılığını, sanayi politikalarını, tarımı, ticareti, kentleşmeyi, gelir bölüşümünü ve ülkelerin rekabet güçlerini birlikte etkilemektedir. Sonuçta diyalektik medeniyet, kendi krizlerini çözmeye çalışırken yeni krizler üretmektedir.
C. Diyalektik medeniyetin üç direnç hattı
Bu medeniyetin kendisini korumak için oluşturduğu üç temel direnç hattı bulunmaktadır.
Birinci direnç hattı, fosil enerji düzenidir. Önceleri küresel ısınma inkâr ediliyordu. Şimdi ise dönüşümün pahalı olduğu, yenilenebilir enerjinin güvenilmezliği ve ekonomik büyümenin önceliği savunuluyor.
İkinci direnç hattı, savaşların kılıflarıdır. Savaşlar çoğu zaman özgürlük, güvenlik, demokrasi, insan hakları, terörle mücadele veya sınır savunması gibi dillerle açıklanır. Fakat birçok savaşın alt yapısında enerji hatları, madenler, ticaret koridorları, pazarlar, askeri üsler, jeopolitik kuşatma ve finansal çıkarlar bulunur. Üstelik bu savaşlar; Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyini oluşturan 5 ülkenin silah üretim tekelinin kontrolü altında yapılır.
Üçüncü ve en büyük direnç hattı, Birleşmiş Milletler direnç hattıdır. Birleşmiş Milletler eliyle yeni kavramlar, yeni sorunlar üretilir. Zirveler yapılır, sürdürülebilirlik raporları yazılır, net sıfır vaatleri verilir, yeşil finansman araçları geliştirilir. Bunların bazıları dönüşüme yarasa bile büyük bir kısmı diyalektik medeniyetin eski mülkiyet, enerji ve finans düzeninin ömrünü uzatmaya yarayan tamir aparatlarıdır.
Mesela IMF raporları; 2024 yılında fosil yakıt sübvansiyonlarının 7,4 trilyon dolar düzeyinde olduğunu söylemektedir. Görülüyor ki; aynı medeniyet hem fosil yakıtlarla doğayı kirletmekte, hem savaşlarla tahrip etmekte, hem de Birleşmiş Milletleri bir tamir aparatı gibi kullanarak doğanın korunması için uluslararası zirveler düzenlemektedir. İşte bu diyalektik emperyalizmin tıkanıklığıdır.
D. COP-31 ve Türkiye'nin önündeki fırsat
Antalya'da Türkiye'nin diplomatik başkanlığında, Avustralya'nın müzakere başkanlığıyla yürütülen COP-31'de sıfır atık, döngüsel ekonomi, temiz enerji, yeşil sanayileşme, gıda güvenliği, sürdürülebilir tarım, dirençli kentler ve iklim finansmanı gibi konular ele alınıyor.
Bu yaklaşımın önemli bir yönü vardır. İklim krizi yalnızca karbon emisyonlarının azaltılması olarak görülmüyor; birçok sektörle birlikte değerlendiriliyor. Bu doğru bir başlangıçtır. Ancak yeterli değildir. Türkiye'nin bugün çözmek zorunda olduğu iki önemli mesele bulunmaktadır: Kentsel rantlar ve finansal rantlar.
Kentlerin doğal yapısını bozan imar kararları, toprağı ve yaşam alanlarını ekonomik ranta dönüştüren uygulamalar, yalnızca yerel yönetim meselesi değildir. Bunlar aynı zamanda demokratik ve ekolojik sorunlardır.
Son zamanlardaki fon bunalımında olduğu gibi finansal rantlar ekonomiyi işgal etmekte; üretime, teknolojiye ve toplumsal faydaya yönelmesi gereken sermayenin başka alanlara akmasına neden olabilmektedir. Dolayısıyla kentsel rantı iklim krizinden, finansal rantı enerji dönüşümünden bağımsız düşünemeyiz. Türkiye, COP-31'de yalnızca uluslararası iklim politikalarını değil; bu politikaların ülkesine yansıyan kentsel ve finansal rantlar konusunu da tartışmaya açmalıdır.
E. İklim krizinin çözümü yeni bir medeniyet düşüncesindedir
Bence artık şu gerçeği görmeliyiz: İklim değişikliği, insanlığın karşılaştığı birbirinden kopuk sorunlardan biri değildir. Bugünkü medeniyet anlayışının doğayla, insanla ve üretimle kurduğu ilişkilerin ortaya çıkardığı sonuçlardan biridir. Bu nedenle iklim krizini yalnızca teknolojik yeniliklerle, enerji yatırımlarıyla veya uluslararası anlaşmalarla çözmeye çalışmak yeterli olmayacaktır.
İhtiyacımız olan; dünyayı tıkayan diyalektik medeniyet düşüncesinden kurtularak insanı doğanın karşısına koymayan; ekonomiyi ekolojiden, finansmanı üretimden, mülkiyeti toplumsal faydadan, demokrasiyi yaşam hakkından ayırmayan holistik bir medeniyet düşüncesidir.
Bu yeni medeniyet düşüncesinde başarı, yalnızca ne kadar enerji üretildiğiyle değil; enerjinin kimin için, hangi kaynaklarla, hangi toplumsal ve ekolojik sonuçlarla üretildiğiyle ölçülmelidir.
COP'lar elbette devam etmelidir. Ancak dünyanın ihtiyacı yalnızca yeni COP kararları değildir. Bu kararları zorunlu kılan krizlerin kaynağını değiştirecek yeni bir medeniyet tasavvurudur.
Çünkü iklim krizi, özünde yalnızca atmosferin değil, insanlığın kurduğu medeniyet düzeninin krizidir. Bizim COP-31'e bakışımız budur. İklimi kurtarmak istiyorsak, önce iklimi bozan medeniyet anlayışını değiştirmeliyiz.
Bu COP Kimin COP’u?
13 Kasım 2026, 21:47
Bu COP Kimin COP’u?
Paylaş:
