1. Kuruluş ve Endüstriyel Miras (1908-1922)
Fabrika, 1908 yılında İzmir'in liman ve demiryolu bağlantısı olan stratejik noktası Halkapınar'da, Rum tebaasından Tuzakoğlu Ailesi tarafından inşa edilmiştir.
a) Mimari Özellik: Dönemin buharlı un değirmeni teknolojisine göre tasarlanmış, taş ve tuğla işçiliğiyle İzmir'in 'sanayi devrimini temsil eden bir anıtsal yapıdır.
b) Sahibinin Kaçışı: 9 Eylül 1922 sabahı yaşanan “Halkapınar Baskını” (Fabrikadan Türk süvarilerine ateş açılması ve üç şehit verilmesi) sonrası, fabrika sahibi Tuzakoğlu Ailesi Yunan ordusu ile birlikte şehri terk ederek Yunanistan'a kaçmıştır.
2. Emval-i Metruke Mevzuatı ve Kamulaştırma (1923 - 1926) Sahipleri firar eden bu mülk, hukuki olarak iki aşamalı bir sürece tabi tutulmuştur:
a) Emval-i Metruke Statüsü: 15 Nisan 1339 (1923) tarihli Kanun uyarınca, firari azınlıkların malları “Terk Edilmiş Mallar” (Emval-i Metruke) kapsamında devlet idaresine geçmiştir.
b) Atatürk İmzalı 1926 Kararnamesi: En kritik belge budur. Gazi Mustafa Kemal Atatürk imzalı kararname ile bina, “kamu yararı” ve “kentin iaşesi” gerekçesiyle bedeli ödenerek İzmir Belediyesi adına kamulaştırılmıştır.
Analiz: Bu belge, yapının bir “Vakıf devri” değil, doğrudan bir satın alma/kamulaştırma İşlemiyle belediye mülküne dönüştüğünü kanıtlamaktadır.
3. Yasal mevzuat tartışması:
Günümüzdeki mülkiyet krizinin merkezinde, 2008 yılında yürürlüğe giren 5737 Sayılı Vakıflar Kanunu yer almaktadır.
a) Merkezi yönetimin dayanağı (Madde 30): Bu madde, “Vakıf yoluyla meydana gelip de her ne suretle olursa olsun belediye veya hazine mülkiyetine geçmiş taşınmazların vakfına tescilini” emreder. Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM), fabrikanın bulunduğu arazinin kökeninde eski bir vakıf kaydı (Şerhi) olduğunu iddia ederek mülkiyeti geri almıştır.
b) Mahalli idarenin itirazı: İzmir Büyükşehir Belediyesi, binanın 1908'de özel mülk olarak yapıldığını, 1926'da Atatürk'ün onayıyla bedeli ödenerek satın alındığını ve 2007'de tapudaki vakıf şerhinin “Taviz bedeli” ödenerek hukuken temizlendiğini savunmaktadır.
Mantıklı ve hukuki sonuç:
Tuzakoğlu Un Fabrikası'nın mülkiyetinin belediyeden alınarak VGM'ye devredilmesi, 1926 tarihli Atatürk imzasını ve 2007'deki bedelli temizleme işlemini yok sayan teknik bir yorumdur. Bu bina; sadece bir mülk değil, 9 Eylül şehitlerinin hatırasıyla bütünleşmiş bir “Hafıza Mekânı”dır. Hukuki tartışmanın merkezindeki 5737/30 maddesi, bu yapıda “Vakıf kökeni" ispatlanamadığı sürece zorlama bir uygulamadır.
1926 Kararnamesi, binanın “Belediye Mülkü” statüsünü koruyan en üst düzey tarihi ve hukuki kalkandır.
Dr. Burhan Özfatura Dönemi İzmir Büyükşehir Belediyesi: Tuzakoğlu Un Fabrikası ve Hizmet Fonksiyonları Raporu
1. Giriş ve tarihsel bağlam
İzmir'in endüstriyel mirasının simgelerinden olan Tuzakoğlu Un Fabrikası, 1926 yılında kamulaştırılarak İzmir yerel yönetimine devredilmiştir. Yapı, özellikle Dr. Burhan Özfatura'nın görev yaptığı 1984-1989 ve 1994-1999 yılları arasında, hem yerel yönetimlerin seçim süreçlerine desteği hem de devletin yargı mekanizmaları için stratejik bir merkez olarak hizmet vermiştir.
2. Dr. Burhan Özfatura dönemlerinde binanın çift yönlü işlevi
Söz konusu dönemlerde binanın kullanımı, mülkiyet sahibi olan İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından iki ana eksende şekillenmiştir:
A. Seçim kurulu hizmet birimi
298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'un 26. maddesi uyarınca; belediyeler seçim kurullarının taleplerini yerine getirmekle yükümlüdür. Özfatura dönemlerinde, mevcut binaların yetersiz kalması sebebiyle Tuzakoğlu Un Fabrikası'nın bir bölümü, “Hizmet Binası ve Depolama” ihtiyacı kapsamında ilçe seçim kurullarına tahsis edilmiştir.
İşlev: Seçim malzemelerinin (sandık, paravan, oy pusulası) güvenli depolanması ve seçim akşamları torbaların tasnifi bu merkezden yürütülmüştür.
Yasal Gerekçe: Belediye mülkiyetindeki binaların seçim kurullarına tahsisi, “Kamu hizmetinin yürütülmesi” kapsamında ücretsiz olarak gerçekleştirilmiştir.
B. Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Olarak Kullanım
Binanın diğer bölümü ise aynı dönemde Türkiye'nin yakın siyasi tarihinde önemli bir yer tutan Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) olarak işlev görmüştür. Hukuki Statü: 1980 sonrası kurulan ve 2004'e kadar faaliyet gösteren DGM'lerin İzmir merkezi bu bina olmuştur. Yapısal Dönüşüm: Mahkeme olarak kullanıldığı süreçte, devasa un depoları duruşma salonlarına, idari odalara ve nezarethanelere dönüştürülmüştür. Bu kullanım, binanın endüstriyel kimliği üzerinde hukuki bir katman oluşturmuştur.
3. Belediyelerin Seçim Kurullarına Yardımları ve Uygulama Esasları Dr. Burhan Özfatura dönemlerinde de titizlikle uygulanan 298 sayılı Kanun çerçevesinde belediye destekleri şu başlıklarda özetlenmiştir:
a) Lojistik ve Personel: Belediye araçları ve yardımcı personeli, seçim materyallerinin nakli ve veri girişi süreçlerinde seçim kurullarının emrine verilmiştir.
b) Finansman: Personel mesai ücretleri YSK ödeneğinden karşılanırken, lojistik operasyonun (yakıt, araç bakımı vb.) yükü belediye bütçesinden karşılanarak kamu hizmeti sürekliliği sağlanmıştır.
c) Propaganda Denetimi: Belediye zabıtası, ilçe seçim kurullarının talimatları doğrultusunda propaganda yasaklarını denetlemiş ve adil bir yarış ortamı için teknik destek sunmuştur.
4. Dönüşüm: DGM'den “Meslek Fabrikası”na
Tuzakoğlu Un Fabrikası, yargı birimlerinin taşınması ve ardından gelen yenileme süreciyle bugün bambaşka bir kimliğe bürünmüştür:
a) Restorasyon (2014-2017): Mahkeme döneminden döneminden kalan eklentiler temizlenmiş, binanın 1900'lerin başındaki özgün endüstriyel estetiği geri kazandırılmıştır.
b) Güncel İşlev: Yapı günümüzde “Meslek Fabrikası” adıyla gençlere ve kadınlara yönelik bir eğitim ve üretim merkezi olarak hizmet vermektedir. Bunun devamı da zaruridir.
5. Sonuç ve bellek notu
Dr. Burhan Özfatura dönemleri, Tuzakoğlu Un Fabrikası'nın hem bir un fabrikası mirasını taşıdığı hem de devletin "seçim ve yargı" mekanizmalarına aynı anda ev sahipliği yaptığı bir kesişim dönemidir. Bina bugün "Meslek Fabrikası" olarak anılsa da, toplumsal hafızada Dr. Özfatura'nın belediyecilik yılları ve “Eski DGM” kimliğiyle yaşamaya devam etmektedir.
Rapor dipnotları ve yasal uyarılar
[1] Ücretsiz Tahsis: 298 Sayılı Kanun gereği seçim kurullarına yapılan bina tahsislerinden kira bedeli alınamaz.
[2] Tarafsızlık: Belediye imkânlarının seçim kurullarına sunulması sırasında tarafsızlık esastır; taraflı kullanım TCK kapsamında suç teşkil eder.
[3] Personel Ödemeleri: Görevlendirilen belediye personeline ek ödemeler, belediye bütçesinden değil, merkezi YSK bütçesinden yapılır.
[4] Mevcut Durum: Nisan 2026 itibarıyla bina, mülkiyet tartışmaları gölgesinde İzmir'in en önemli eğitim projelerinden birine ev sahipliği yapmaktadır.
Bilgi: Halkımızın; yapılan haksızlığı, hukuka aykırı uygulamayı; muhalefete ait belediyelere reva görülen zulmü anlaması için; Yakın mesai arkadaşım M. Talat Şimdi’nin yaptığı araştırmayı yayınlamayı zaruri gördüm.
Tuzakoğlu Un Fabrikası'nın hukuki ve tarihsel serüveni
24 Nisan 2026, 20:32
Tuzakoğlu Un Fabrikası'nın hukuki ve tarihsel serüveni
Paylaş:
