Günlük yaşamımızda anlaşılmazlığa ve karmaşaya gitgide alışıyoruz. Sürekli gelişen ve değişen teknoloji muhtemelen bunun tek sorumlusu değil. Gündelik kararlarda bile neye inanıp neye inanmayacağımızdan emin olamamak, karmaşık olayları çözümleyebilme kapasitemizi zorluyor. Neyse ki elimizde iki önemli zihinsel beceri var: Birincisi, bir eylem ile ortaya çıkan sonuç arasında ilişki olup olmadığını ve varsa bu ilişkinin ne olduğunu irdelemek. İkincisi, bir iddianın hangi gerekçelere dayandığını ve bu gerekçelerin iddiayı ne ölçüde desteklediğini değerlendirmek. Bunlar -biz farkında olsak da olmasak da- karmaşık olayları kavrayabilmek için kullandığımız araçlardır. Karmaşanın yol açtığı stresin etkilerini hafifletmek içinse, olayların sonucunu etkileyebildiğimiz hissini taşımak önemlidir. Hem ülkemizde hem yurtdışında, seyircinin kararına göre finali değiştirilen tiyatro oyunları sergilendi. Ülkemizdeki en bilinen örneklerden biri Şen Makas’tır. Buna benzer oyunlarda genellikle seyirciler, temsil sırasında karakterlerden hangisinin suçlu olduğuna karar verir ve oyunun sonu buna göre değişir.
Dünya çapında bu tür tiyatro oyunlarının en çarpıcı örneği, Ferdinand von Schirach tarafından yazılan “Terror” adlı oyundur. 2015 yılındaki prömiyerinden bu yana dünya genelinde 32 farklı ülkede sahnelenmiştir. Oyun, Berlin’den Münih’e giden bir yolcu uçağının, 164 yolcusuyla birlikte kaçırılmasının ardından yaşananları konu alır. Kaçıran kişiler uçağı, içinde 70.000 kişi olan bir stadyuma düşüreceklerdir. Yolcuların bir kısmı kokpite girip uçağı kurtarmak için uğraşırken, iki savaş uçağı yardıma gelir. Ancak yardım girişimleri sonuç vermez ve uçak stadyuma yönelir. Savaş uçaklarından birinin pilotu olan Binbaşı Koch, alçalmaya başlayan yolcu uçağını stadyuma 25 kilometre kala -ateş edilmemesi emrine rağmen- vurarak düşürür.
Binbaşı Koch 164 kişinin ölümüne sebep olmakla suçlanır. Avukatı ise müvekkilinin o anda önünde duran iki ağır sonuçtan daha az yıkıcı olanı seçtiğini savunur ve beraatini ister. Nihai karar -ve oyunun sonu- mahkeme sürecini izleyen seyircilere bırakılır. Seyirciler yapılan oylama sonucunda suçlu olduğuna karar verirlerse oyundaki hakim, olağanüstü bir tehlikenin varlığında bile masum insanların hayatını sayıya göre tartmanın haklı bulunamayacağı söyler ve Koch mahkum edilir. Suçsuz olduğuna karar verirlerse oyundaki hakim, hukukun her ahlaki ikileme tutarlı bir cevap veremeyebileceğini kabul ederek başkalarını kurtarmak için daha az hasar veren kötünün seçilebileceğini söyler ve Koch beraat eder.
Neyse ki -mesleğimiz bunu gerektirmiyorsa- buna benzer ağır kararları gerçek yaşamımızda vermek zorunda değiliz. Ama insanlar bu tür kararlara kurgusal düzeyde katılmaktan hoşnut görünüyorlar. Ekim 2026 itibarıyla oyunun kaydedilen temsil sayısı üç binin üzerine çıkmış. Ahlaki ikilemleri kendi yaşamımızdan ziyade hayalimizde deneyimlemeyi tercih etmemiz normaldir. İkilemler ilgi çekicidir. Ve insanlar karmaşık şeylerden hoşlanırlar. Ama karmaşıklıktaki can alıcı nokta, anlaşılabilirlik düzeyinin belli bir çizgiyi aşmamasıdır. Yani insanlar, karmaşık buldukları ama üzerinde düşündüklerinde anlayabileceklerini hissettikleri şeylere daha çok ilgi gösterirler. Oyunlar genel olarak izi sürülebilen karmaşalarla kurgulanır. Eğer bunu çözümlemek seyirciye kalıyorsa, neyin neye yol açtığını kavramasını sağlamak önemlidir. İngiltere’deki Bath Spa Üniversitesi’nde seyirci deneyimi üzerine çalışan araştırmacı Dr. Astrid Breel, 2025 yılında yayınlanan bir çalışmasında, seyircinin oyunun sonunu belirlemek üzere oylamaya katılması ile katılımının etkisini hissedebilmesi arasındaki ayrımı ortaya koymuş. Breel’in “katılımının etkisini hissedebilmek” ile kast ettiği şey, kişinin kendi katkısının sonuca tam olarak hangi noktada ve nasıl yansıdığını açıkça görebilmesi. Oylama sürecinde seyircinin bunu net olarak gözlemesi sağlanırsa, sonuç ne olursa olsun süreci anlamlı buluyor. Araştırma bulgularına bakarken, insan ister istemez yazının başında söz ettiğimiz zihinsel becerilerini kullanmaya yöneliyor: Seyircinin süreci net bir şekilde gözleyebilmesi ile oylama sonucu istediği gibi çıkmasa dahi anlam hissini koruyabilmesi arasında bir ilişki olabilir mi?
Hayatı tiyatroya benzetmek biraz klişe olsa da hala işe yarıyor. Sonucu etkileyen kararlarda söz hakkımız olduğunu hissetmek iyi geliyor. Tercih etmediğimiz bir sonuç elde etsek bile neyin neye yol açtığını anlıyor ve kendi görüşümüzün nerede hesaba katıldığını görebiliyorsak, süreci anlamlı buluyor ve iş birliğine daha açık oluyoruz. Mantık zincirimizde anlaşılmayan bir şey kalmamışsa kabullenmek kolaylaşıyor. Ama neden-sonuç ilişkileri kurmak ya da mantıksal çıkarımlar yapmak mümkün olmadığında ne sonucu öngörebiliyoruz ne de süreci kabullenebiliyoruz. Sadece oyunun sonunu görmeyi bekliyoruz…
Oyunun sonu
13 Kasım 2026, 17:48
Oyunun sonu
Paylaş:
